Wykład: Kto napisał Pięcioksiąg (5) - Egipskie tło Pięcioksięgu

WSTĘP

_____________________________________________________________________

[HOOK]

Czy autor Pięcioksięgu opisywał wydarzenia, których był świadkiem?

Tak twierdzą bibliści konserwatywni

A Może autor/autorzy spisali opowieści setki a może nawet kilkanaście setek lat po okresie, w którym je umiejscawiają?

Tak twierdzą bibliści liberalni

Może takie wydarzenia jak pobyt w Egipcie i Wyjście to nie jest realna historia

Może to jedynie mity, mity założycielskie?

Czy są jakieś wskazówki, które pomogłyby nam odpowiedzieć na te pytania?

_____________________________________________________________________

Witam Was na kolejnym odcinku serii: Kto napisał Pięcioksiąg

Tym razem rozważymy temat: Egipskie tło Pięcioksięgu

A w nim: postaramy się odpowiedzieć na te pytania

Wyobraźcie sobie, że jakiś przodek waszej rodziny został kilkadziesiąt lat temu z rodziną zesłany na Sybir

Dołączył tam do innych takich nieszczęśliwców

Żyli wśród ludności rosyjskojęzycznej ale starali się za wszelką cenę zachować swój język i swoje zwyczaje

W ich domach pielęgnowano polszczyznę i mówiono po polsku

Ale na zewnątrz dominował inny język

I po tych kilkudziesięciu latach ich potomkowie wracają do Polski

I piszą pamiętniki, kroniki swojej rodziny

Co byśmy znaleźli w tych kronikach oprócz historii

Rosyjskie nazwy miejsc, które faktycznie istnieją w tamtych rejonach geograficznych

Ślady tamtejszych zwyczajów i ich opis

Rusycyzmy w języku polskim, które po tych kilkudziesięciu latach byłyby nieuniknione

A gdybyśmy z nimi rozmawiali, to pewnie od razu byśmy usłyszeli ten śpiewny akcent, charakterystyczny dla tej nacji

Dlaczego o tym mówię?

Bo dokładnie tego samego moglibyśmy oczekiwać w przypadku opisu Izraela, który był w Egipcie

W tym odcinku zobaczymy, że autor dobrze zna środowisko egipskie i je opisuje

Używa egipskich imion, nazw przedmiotów oraz miejsc

A także dobrze zna egipskie zwyczaje, które były charakterystyczne dla tego miejsca i czasu

Postaram się to udowodnić

Zanim to zrobimy, dwa główne źródła

_____________________________________________________________________

[Slajd 2 - Hoffmeier i Kitchen]

Książka (po prawej, górny róg): On the Raliability of the Old Testament

Autor: Kenneth Kitchen

Zmarł rok temu, był egiptologiem, studiował na University of London

Tam też wykładał właśnie Egiptologię

Autor ponad 250 książek i artykułów

Zdecydowanie maksymalista

Książka (po lewej): Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition

Autor: James Hoffmeier, ten jegomość z brod w zielonkawym garniturze

Nadal żyje i publikuje

Z pochodzenia egipcjanin

Studiował na uniwersytecie w Toronto (Ph.D.)

Religie Starożytnego Bliskiego Wschodu oraz Archeologia Egipska

Autor książek, i artykułów naukowych

Wybitna postać i maksymalista

Książkę Hoffmeiera wydało renomowane Oxford University Press

Kamyczek do M. Majewskiego

“Maksymalistów nikt nie traktuje poważnie” i nikt z nimi nie dyskutuje

Oxford University Press raczej nie wydaje niepoważnych książek

Hoffmeier, zresztą jak Kitchen to wybitne postaci, z którymi minimaliści dyskutują i do których się odnoszą

Będę więcej o tym mówił w oddzielnym odcinku na temat minimalizmu

_____________________________________________________________________

EGIPSKIE IMIONA (GŁÓWNIE) I NAZWY

[Slajd 3 - Rdz 41:45]

W Pięcioksięgu występuje ewidentne nagromadzenie imion i nazw pochodzenia egipskiego

Antroponimy - nazwy własne osób (imiona, nazwiska, pseudonimy)

Toponimy - nazwy miejsc, krajów, miast,

Jest używane w literaturze, być może się z tym spotkacie

Jedna istotna uwaga

Czym innym jest pochodzenie imienia, a czym innym jego znaczenie

Uczeni mogą się zgadzać w tym, że imię/nazwa jest pochodzenia egipskiego

I przy tym nie być pewni co do jego znaczenia

Poniżej przykłady takich imion pogrupowane w dwie sekcje

Imiona i nazwy pewne, oraz prawdopodobne lub możliwe

Zaczniemy od tej pierwszej sekcji

_____________________________________________________________________

Imiona pewne

Safenat-Paneach, Potiphera, Asenath, On

Pierwszy fragment pochodzi z Rdz 41:45

Jednym z najbardziej egipskich wersetów jest ten poniżej

Genesis 41:45 (SNPD)

45. I nadał faraon Józefowi imię Safenat-Paneach, i dał mu za żonę Asenat, córkę Poti-Fery, kapłana z On – i wyszedł Józef nad ziemię egipską.

Pojawiają się w nim trzy imiona – Safenat-Paneach, Asenat i Poti-Fera – wszystkie pochodzenia egipskiego

Nie ma konsensusu jakie dokładnie znaczenie posiadają - jest konsensus, że wszystkie mają egipskie pochodzenie

Safenat-Paneach (hebr. צָפְנַת פַּעְנֵחַ / Ṣāpenat Paʿnēaḥ)

To nowe imię Józefa

Najczęściej cytowana propozycja (Steindorff 1889): „bóg rzekł: on żyje / ‘bóg mówi, i [on] żyje’”.

Kitchen: “Który jest nazwany Ipankh (Ipankh - ‘ten, który rozpoznaje życie’)”

Vergote: “Człowiek, którego on zna”

Lub: “Bóg powiedział i on będzie żył” (zob. przypis w PD)

_____________________________________________________________________

Asenat (hebr. אָסְנַת / ʾĀsenat) — pewne pochodzenie egipskie.

Znaczenie: „należąca do bogini Neth”

Kitchen “Ona należy do mnie”

Bogini Neth była czczona w delcie Nilu

Bardzo dobrze pasuje do środowiska egipskiego nie tylko ze względu na imię ale też na geograficzne umiejscowienie

_____________________________________________________________________

Poti-Fera (hebr. פּוֹטִי פֶרַע / Pōṭî Phera) — pewne pochodzenie egipskie.

Znaczenie: „ten, którego dał Ra”

Świetnie współgra z funkcją „kapłana z On (Heliopolis)”, głównego ośrodka kultu Ra.

W On znajdowała się najwcześniejsza świątynia poświęcona bogu Ra

Ruiny tego miasta znajdują się obecnie kilkanaście kilometrów od Kairu

W Egipicie były też inne centra, np: boga Ptaha z Memfis i boga Amona z Teb

Powiązanie kapłana i jego imienia z miastem On, świadczy również o znajomości Egiptu

_____________________________________________________________________

On

Miasto On znane jako Heliopolis - używa egipskiej nazwy a nie tej, która była jej greckim odpowiednikiem, ale jest to argument slaby jakościowo.

Nazwy Heliopolis zaczęto używać od co najmniej V wieku, więc HD nie jest z tym sprzeczna.

Minimaliści z reguły umiejscawiają w środowisku greckim, III i II wiek

Jednak warto podkreślić, że w Septuagincie nazwa Helios polis (Heliopolis)

Istniała więc możliwość użycia terminu greckiego

To nie jest oczywiście mocny argument, ale warto go wymienić w kontekście całego wersetu

Oczywiście ten fragment nie jest jedynym, w którym występują imiona o pewnym egipskim pochodzeniu

_____________________________________________________________________

Pozostałe Imiona

[Slajd 4 - Asir, Putiel, Pinechas, Charnefer]

Asir, Putiel, Pinechas, Charnefer

Exodus 6:24 (SNPD)

24. A synowie Koracha [to]: Asir i Elkana, i Abiasaf. To są rodziny Koracha.

Asir אַסִּיר - pochodzi od boga Ozyrysa (Koehler, Baumgartner, Martin Noth).

To imię występowało w Egipcie jako imię własne.

Ewentualnie pochodzenie od egipskiego “isr”, które oznaczało “drzewo tamaryszkowe” i również było używane jako imię własne.

*Źródlo: James K. Hoffmeier, Ancient Israel in Sinai: The Evidence for the Authenticity of the Wilderness Tradition, Oxford University Press, 2005. s. 224.

_____________________________________________________________________

Putiel

Exodus 6:25 (SNPD)

25. A Eleazar, syn Aarona, pojął sobie za żonę [jedną] z córek Putiela, a [ta] urodziła mu Pinechasa. To są naczelnicy [rodów] ojców lewickich według ich rodzin.

Następny werset wspomina o Puti’el (פּוּטִיאֵל)

Jest bardzo prawdopodobnie imieniem „hybrydowym” z elementem egipskim – tzn. typu pꜣ-di-X („[ten, którego] X dał”),

Ale z hebrajskim teoforykiem -’ēl zamiast egipskiego bóstwa. Wtedy sens byłby „[ten, którego] Bóg (El) dał”, analogicznie do egip. Po(t)i-fera (= pꜣ-di-pꜣ-Rˁ, „[ten, którego] Re dał”).

*Źródlo: James K. Hoffmeier, Ancient Israel in Sinai: The Evidence for the Authenticity of the Wilderness Tradition, Oxford University Press, 2005. s. 226.

_____________________________________________________________________

Pinechas

Exodus 6:25 (SNPD)

25. A Eleazar, syn Aarona, pojął sobie za żonę [jedną] z córek Putiela, a [ta] urodziła mu Pinechasa. To są naczelnicy [rodów] ojców lewickich według ich rodzin.

Ten sam werset

„Pinechas/Pinchas/Phinehas” z Wj 6:25 jest powszechnie uznawany za imię egipskie od pꜣ nḥsj („[ten] z Południa/Nubijczyk”)

*Źródlo: James K. Hoffmeier, Ancient Israel in Sinai: The Evidence for the Authenticity of the Wilderness Tradition, Oxford University Press, 2005. s. 226.

_____________________________________________________________________

Charnefer

1 Chronicles 7:36 (SNPD)

36. Synowie Sofacha: Suach i Charnefer, i Szual, i Beri, i Jimra;

Imię co prawda nie występuje w Pięcioksięgu ale znajduje się na liście potomków Aszera. 6 pokolenie Aszera, mógl życ w czasie niewoli.

Charnefer/Harnepher” bardzo dobrze daje się wyjaśnić jako egip. Ḥr-nfr („Horus [jest] dobry/piękny”, „Dobry Horus”)

Forma biblijna Charnepher/Harnepher (חַרְנֶפֶר) fonetycznie dobrze odpowiada złożeniu Ḥr + nfr: hebrajskie ḥar- oddaje egip. Ḥor(us), a -nefer odwzorowuje egip. nfr „dobry/piękny”. (Starsze słowniki biblijne podają jednak ostrożnie „pochodzenie niepewne”.) biblehub.com+1

*Źródlo: James K. Hoffmeier, Ancient Israel in Sinai: The Evidence for the Authenticity of the Wilderness Tradition, Oxford University Press, 2005. s. 227.

_____________________________________________________________________

Imiona prawdopodobne lub możliwe

[Slajd 5 - Mojżesz]

Mojżesz

Exodus 2:10 (SNPD)

10. A gdy dziecko podrosło, przyprowadziła je do córki faraona – i był jej za syna. I nadała mu imię Mojżesz, bo powiedziała: Z wody go wyciągnęłam.

Powinno byc w imionach pewnych

Majewski na przykład przyznaje jego pochodzenie egipskie

Ale ponieważ brak jest konsensusu więc umieściłem je w tym miejscu

Choć moim zdaniem imię jest pewne

Badacze podają dwie konkurencyjne etymologie

Hebrajska i egipska

Hebrajska: Moszeh, podobne do maszah (wyciągnąć, w domyśle z wody)

Trudno byłoby przypuszczać, że egipska córka faraona nadałaby imię hebrajskie chłopcu, którego istnienie było zagrożone.

Druga propozycja

egipska: “mose” to zrodzony z

W onomastyce egipskiej: Ra-mose (zrodzony z boga Ra), Thut-mose (zrodzony z boga Thota

Pojawia się w Egipcie również sama forma “mose” (źródło: https://library.biblicalarchaeology.org/article/moses-egyptian-name/)

Wówczas Mojżesz oznaczałoby po prostu “zrodzony”, “syn”

Wg Geseniusza, który między innymi powołuje się na Flawiusza i Filona z Aleksandrii:

Podaje, że możliwe jest podanie poniższej etymologii

ⲙⲱ = mō (ⲙ = m, ⲱ = ō)

ⲟⲩϫⲉ = oudje (często też spotkasz zapis uproszczony ouje) (ⲟⲩ = ou, ϫ = dj, ⲉ = e)

Wymowa polska “Muudże” z miękkim “dż”

Hebrajczycy nie mieli “dż” więc oddali to jako “sz”

Zgodne z kontekstem

Córka faraona jako uzasadnienie podała “z wody go wyciągnęłam”

_____________________________________________________________________

[Slajd 6 - Aaron, Miriam, Szeszan]

Aaron

Hebr. אַהֲרוֹן

„Prawdopodobnie egipskie” (z propozycjami typu aha-rw „lew-wojownik”)

Jako jedną z popularniejszych etymologii wskazuje się egip. aha-rw „wojownik-lew” (pisownia i sens dyskutowane).

James K. Hoffmeier (OUP) w rozdziale o egipskich elementach tradycji wyjścia wymienia Aarona w grupie imion „prawdopodobnie/ewentualnie” egipskich (obok Miriam, Mojżesza, Pinchasa itd.).

_____________________________________________________________________

Miriam

W literaturze funkcjonują dwie główne linie wyjaśnień, z których żadna nie zdobyła pełnego konsensu:

Hipoteza egipska (często: „być może egipskie”) – Wywód od egipskiego rdzenia mry ‘miłować, „umiłowana”’ (por. egipskie imiona żeńskie typu Meryt-Amun, Meryt-Ra).

Hipotezy semickie (hebrajskie)istnieją też semickie propozycje (od mar/mrr ‘gorzki’/‘bunt’) — brak konsensu

_____________________________________________________________________

Szeszan

1 Chronicles 2:34 (SNPD)

34 A Szeszan nie miał synów, tylko córki. A miał Szeszan sługę, Egipcjanina imieniem Jarcha.

Szeszan był z pokolenia Judy

9 pokolenie po Judzie,

to prawdopodobnie pokolenie, które urodziło się w Egipcie i wyszło z Egiptu. Popierać to może fakt, że mial slugę, Egipcjanina, o imieniu Jarcha.

Sheshan: prawdopodobne tło egipskie (ssn „lilia wodna”)

Kwiaty te były wszechobecne w Nilu, kanałach i bagnistych obszarach Egiptu, szczególnie w delcie (Hoffmeier)

Hoffmeier: “Sheshan ((!v"ve: sˇe¯sˇa¯ n): Właściciel egipskiego niewolnika Jarha, wspomnianego powyżej, który jest wymieniony w liście genealogicznej w 1 Księdze Kronik 2:31–35. Od dawna uznaje się, że jest to zapis egipskiego słowa sˇsˇn, oznaczającego lilię wodną. Kwiaty te były wszechobecne w Nilu, kanałach i bagnistych obszarach Egiptu, szczególnie w delcie. Rzeczywiście, była to nazwa w Egipcie.63 W Kronikarzu oznacza imię mężczyzny, atomiast w Nowym Testamencie (Łk 8:3) zachowało się jako Susanna, a w języku angielskim jako Susan.”

*Źródlo: James K. Hoffmeier, Ancient Israel in Sinai: The Evidence for the Authenticity of the Wilderness Tradition, Oxford University Press, 2005. s. 227.

To tylko przykładowe imiona

Tych imion jest oczywiście więcej

_____________________________________________________________________

Hess – Imiona z II tysiąclecia

[Slajd 7 - Richard Hess]

Jakiś czas temu ukazała się interesująca pozycja zatytułowana “Din I Not Bring Israel Out of Egypt”

Jest to zbiór artykułów poruszających kwestię Exodusu z konserwatywnego punktu widzenia

Jeden z nich wyszedł spod pióra Richarda Hessa i jest zatytułowany:

Onomastics of the Exodus Generation in the Book of Exodus (“Onomastyka pokolenia wyjścia z Księgi Exodus”)

Onomastyka to nauka, która zajmuje się imionami własnymi (ludzi, miejsc, obiektów) oraz ich etymologią

Richard Hess ma stopień doktora (Ph.D.)

jest wykładowcą Starego Testamentu oraz języków semickich w Denver Seminary

Jest członkiem kilkunastu towarzystw naukowych (info ze strony DV)

Jest członkiem komitetu ds tłumaczenia NIV

Napisał 9 książek oraz opublikował ponad 100 artykułów naukowych

Richard Hess podjął się przeanalizowania wszystkich imion z czasów Exodusu

Zidentyfikował ich ponad 40

Po co mu to było potrzebne i jak miało pomóc w określeniu, czy Wj została napisana w czasach Mojżesza (II tysiąclecie p.n.e.) tak jak chcą konserwatyści

Czy też w czasach późniejszych, perskich bądź greckich (VI-II w. p.n.e.)

[Slajd 8 - trzy grupy imion]

Zasada była dość prosta

Odkryto tysiące jeśli nie dziesiątki tysięcy imion z terenu ANE

Przykład podany jest na slajdzie, w prawym rogu spis imion z przełomu III i II tysiąclecia

Te imiona występują w różnych okresach, niektóre “żyją” bardzo długo i można je spotkać zarówno w I tysiącleciu jak i w II tysiącleciu p.n.e.

Niektóre jednak tylko w II tysiącleciu a niektóre tylko w I tysiącleciu

Hess wziął pod uwagę imiona osób, które były współczesne wydarzeniom opisywanym w Exodusie

Porównał z korpusami imion, które odkryto w ANE

Podzielił je na 3 grupy

Te, które występują w I i II tysiącleciu

Te, które nie występują nigdzie indziej przed okresem hellenistycznym

Tylko te, które występują w II tysiącleciu (Hess ten trzeci punkt sformułował trochę inaczej, ale sprowadza się to właśnie do tego)

Po co mu to było?

Gdyby imiona w Wj należały tylko do pierwszej grupy, niczego nie można byłoby wnioskować

Gdyby znaleziono jakieś należące do 2 grupy, można byłoby sformułować ostrożną tezę, że Wj pisano w okresie hellenistycznym

Gdyby natomiast znaleziono takie, które występują jedynie w II tysiącleciu, to można sformułować ostrożną tezę, że Wj pisano w II tysiącleciu

Skąd bowiem pisarz piszący kilkaset lat później znałby imiona, których nie używano by od wielu wieków?

Wnioski Hessa:

Ogromna większość do I kategorii

Nie ma żadnego imienia, które bezspornie należałoby do kategorii II

Są dwa imiona, które należą do kategorii III - Puah i Hebron

Skąd autor Pięcioksięgu piszący rzekomo w III wieku p.n.e. znał imiona, które “wygasły” ponad 1000 lat wcześniej?

To nie były czasy internetu

_____________________________________________________________________

Noonan - nasycenie egipcjanizmów

[Slajd 9 - Benjamin Noonan]

We wspomnianej książce znajduje się jeszcze jeden esej, na który chciałem zwrócić uwagę

Nie dotyczą one jedynie imion, ale ogólnie słów, które mają egipskie pochodzenie

Autorem jest Benjamin J. Noonan, tytuł Egyptian Loanwords as Evidence for the Authenticity of the Exodus and Wilderness Traditions

Omawia egipskie zapożyczenia w Biblii hebrajskiej

Noonan ma stopień doktora Ph.D. uzyskany na Hebrew Union College-Jewish Institute of Religion

Jest wykładowcą Starego Testamentu i języka hebrajskiego na Columbia International University

Autor kilku książek dotyczących języka hebrajskiego

W swej analizie dochodzi do bardzo ciekawych wniosków

Ale najpierw opisuje sytuację związaną z językiem angielskim

Wskazuje mianowicie na obserwację, że pomiędzy XI a XIV wiekiem n.e. do języka angielskiego dostało się tysiące zapożyczeń z języka francuskiego

Lecz szczególnie intensywny był ten wzrost zapożyczeń w XIII wieku

Co takiego się stało?

w XI wieku Normandia podbiła Anglię

Normandia to była kraina w północnej Francji, w której osiedlili się potomkowie wikingów

Nawrócili się na chrześcijaństwo i scalili się z ludem francuskim

Mówili też tym językiem

I właśnie wówczas następują zapożyczenia z języka francuskiego

Co ciekawe, przez pierwsze dwa stulecia unikali formalnego, urzędowego używania francuskiego

W XIII wieku natomiast wprowadzili francuski jako język urzędowy

Właśnie wówczas następuje szczyt zapożyczeń z tego języka do angielszczyzny

Innymi słowy, zapożyczenia się pojawiły, ponieważ doszło do bardzo bliskiego kontaktu pomiędzy tymi narodami

Podobnie ma się sprawa z Pięcioksięgiem

[Slajd 10 - wnioski Noonana]

Noonan zbadał ilość egipcjanizmów występujących w opowieściach i exodusie

Obliczył ich stosunek procentowy w stosunku do całego tekstu opisującego te wydarzenia

Potem obliczył ilość egipcjanizmów występujących w pozostałych księgach ST

I ponownie obliczył ile to stanowi procent całego tekstu

Wyniki były ciekawe

— Zapożyczenia w II-IV Mojżeszowej – 0,591 %

— Zapożyczenia w II Mojżeszowej – 1,864 %

— Zapożyczenia w pozostałych księgach Starego Testamentu – 0,122 %

→ Otóż w opowieściach o Exodusie i podróżach jest prawie 5 krotnie większe nasycenie zapożyczeń niż w pozostałych częściach Biblii

→ Zapożyczeń w II Księdze Mojżeszowej jest ponad 15 krotnie większe niż w pozostałych księgach Biblii

Co nam to mówi?

Przykład Anglii i Normandii

Musiało dojść do bardzo bliskiego kontaktu pomiędzy tymi narodami

Co jest dokładnie tym, o czym mówi nam Biblia

_____________________________________________________________________

Narodziny Mojżesza

Nagromadzenie egipskich nazw nie dotyczy tylko samych ksiąg mojżeszowych

Zdarza się nawet w pojedynczych wersetach

Na kolejnym slajdzie przykład takiego nasycenia

[Slajd 11 - narodziny Mojżesza]

Exodus 2:2-3 UBG

2.Ale [gdy] nie mogła go dłużej ukrywać, wzięła koszyk z sitowia, wysmarowała żywicą i smołą, włożyła do niego dziecko i umieściła między trzcinami na brzegu rzeki.

Na zielono zaznaczone są słowa, których pochodzenie jest egipskie

Koszyk תֵּבָה (tewat)- typowo egipskie pochodzenie

Sitowie (papirus) גֹּ֫מֶא (gome) - egipskie pochodzenie

Na slajdzie jest widoczny taki koszyk z sitowia

Nie byłoby w nim nic dziwnego gdyby nie to, że ma ok 4000 lat i pochodzi z Egiptu

Po lewej bardziej współczesna ilustracja z Egiptu

Mężczyzna płynie na łodzi zrobionej z trzciny

Smoła - זָּ֑פֶת (zafet)

Trzciny - סּ֖וּף (suf)

Brzeg - שָׂפָה (safah)

wspólne dla hebr., egipskiego, ugaryckiego i akadyjskiego

ale ciekawe jest to, że można było użyć co najmniej 4 innych słów typowo hebrajskich na określenie brzegu

Rzeka (Nil) - יְאֹר (jeor)

Nie występuje tu zwykłe hebrajskie słowo oznaczające rzekę (nahar)

Transliteracja egipskiego słowa oznaczającego Nil

6 slów egipskiego pochodzenia w jednym wersecie

_____________________________________________________________________

Pitom i Ramzes

Innym ciekawym argumentem jest historia związana z budową miast-spichlerzy

Pitom i Ramzes

[Slajd 12 - ruiny Pi-Ramses]

Exodus 1:11 (SNPD)

11. Ustanowiono zatem nad nim książąt nad przymusowymi robotnikami, po to, by gnębili go ciężkimi robotami – a budowano wtedy dla faraona miasta-spichlerze: Pitom i Ramses.

Na slajdzie widać ruiny tego miasta

Nie oznacza to, że całe miasta były spichlerzami/magazynami

Chodziło o to, że znajdowały w nich się magazyny

Kilkukrotnie występuje to określenie w Biblii już w czasach typowo hebrajskich (czasy Salomona)

Hoffmeier podaje, że magazyny takie znaleziono w Megiddo, Hazor i Beer Szeba (Israel in Egypt, s.116)

Pierwotnie uważano je za stajnie, obecnie przeważa opinia, że były to właśnie magazyny

Zajmują powierzchnię w obrębie ufortyfikowanych miast

W Ramzes, tak jak widać to na slajdzie otaczały one świątynię i były budowane z cegły mułowej

Sama zaś świątynia z kamienia

Bardziej interesujące jest jednak co innego

[Slajd 13 - Delta Nilu]

O ile nie ma pewności co do lokalizacji Pitom, to Ramzes odkryto

I to jest naprawdę ciekawa historia

Istotną rolę odgrywa tu miast Tanis

Znane było również pod nazwą Zoan

Widzicie na je na slajdzie

Ponieważ znajdowano tam “masy ramzesydzkiego kamieniarstwa” (jak określa to Kitchen) przez długi czas uważano, że to było biblijne Ramzes

Monumenty i bloki z imieniem Ramzes

Te ramessydzkie kamienie wydawały się to sugerować

Jednak prawda okazała się znacznie ciekawsza

Otóż podczas badań archeologicznych nieopodal Awaris (stolica Hyksosów) odkryto jeszcze inne zasypane miasto

I to miasto to było właśnie Ramzes, dokładnie Pi-Ramzes

Utożsamia się je w zasadzie powszechnie z biblijnym Ramzes

Było ono zasiedlone do XII w. p.n.e.

Później stopniowo “znikało” aż w końcu w XI w przestało być zasiedlone

I ostatecznie zniknęło pod warstwami piasku pustyni

Zanim to się stało mnóstwo potrzebnego kamienia przeniesiono do Tanis

Potrzebowano dużo kamienia do budowy wielkich nowych świątyń

Dlatego to zmyliło naukowców

Ważniejsze jest jednak to, że to miasto zniknęło

Wyobraźmy sobie teraz sytuację, że jest tak jak chcą minimaliści

Pisarze biblijni w V w, po powrocie z Babilonu piszą tę zmyśloną historię

Skąd po 5 wiekach, że takie miasto istniało?

_____________________________________________________________________

EGIPSKIE ZWYCZAJE

Jeśli ktoś wychował się w środowisku egipskim to będzie nie tylko używał języka ze śladami języka swej ojczyzny

Będzie też posiadał znajomość egipskich zwyczajów

Historia Józefa

Wcześniej poruszyliśmy kwestię Józefa

Ten szczególny werset:

Genesis 41:45 (SNPD)

45. I nadał faraon Józefowi imię Safenat-Paneach, i dał mu za żonę Asenat, córkę Poti-Fery, kapłana z On – i wyszedł Józef nad ziemię egipską.

to odejdziemy na chwilę od kwestii imion i przyjrzymy się bliżej pewnym szczegół♀om o Józefie

Ale z Józefem wiąże się jeszcze jedna ciekawa historia

Zapisana nieco wcześniej, gdy bracia go sprzedali

Zacznijmy jednak od tego co widzimy na slajdzie

[Slajd 14 - ceny niewolników]

Ceny niewolników

Mamy wykres

Na osi X, tej poziomej jest podany zakres lat przed naszą erą

Na osi Y podane są średnie ceny niewolników w szeklach srebra czy też w srebrnikach

Na wykresie pokazane są też pomarańczowe punkty

To oznaczenie jaka była średnia cena niewolnika w danym okresie czasu

A te nazwy w nawiasach to miejsca, w których odkryto źródła, które nam o tym mówią

Głównie tabliczki gliniane, ceramika z napisami itd.

Widać jak te ceny się zmieniały,

Kodeks Ur-Nammu (Ur III, Mezopotamia) - ok. 2100–2050 p.n.e.

Cena: 5–10 szekli srebra

Kodeks Hammurabiego - ok. 1750 p.n.e.

Cena: 20 szekli srebra

Tabliczki z Mari - ok. 18–17 w. p.n.e.

Cena: 20 szekli srebra

Tabliczki z Nuzi (Mitanni) - ok. 15 w. p.n.e.

Cena: ok. 30 szekli srebra

Ugarit (Syria) - 14–13 w. p.n.e.

Cena: 30–40 szekli srebra

Asyria (pierwsze tysiąclecie) - 9–7 w. p.n.e.

Cena: 50–60 szekli srebra

Persja Achemenidzka - 6–5 w. p.n.e.

Cena: 90–120 szekli srebra

To właśnie wówczas podobno zredagowano ST - jeszcze do tego wrócimy

Jaki to ma związek z naszym tematem?

Otóż dość spory

I widac to na następnym slajdzie

_____________________________________________________________________

[Slajd 15 - ceny niewolników + Izrael]

Zacznijmy od tego tekstu, Józefa kupiono za dwadzieścia srebrników

Genesis 37:28 (SNPD)

28. Gdy więc przechodzili ci ludzie, Midianici, kupcy, wyciągnęli i podnieśli Józefa ze studni, i sprzedali Józefa Ismaelitom za dwadzieścia srebrników, ci zaś przyprowadzili Józefa do Egiptu.

To jest ważne, ponieważ takie właśnie były ceny niewolników w czasach, które Biblia przypisuje jako czasy życia Józefa

Taka cena jest między innymi w prawie Hammurabiego oraz z odkryć w Mari

Przed Józefem cena to była 10/15 srebrników

Nie tylko cena Józefa jest zgodna

Z odkryć archeologicznych w Nuzi (XV wiek) i Ugarit (XIV wiek) wynika cena 30 srebrników (druga zielona kropka)

I kiedy Mojżesz piszę Księgę Wyjścia, to ta cena wynosi już właśnie 30 srebrników

Możemy o tym przeczytać w Wj 21:32

Exodus 21:31–32 (SNPD)

31. Czy zabodzie chłopca czy zabodzie dziewczynkę, postąpią z nim według tego samego prawa. 32. Jeśli byk zabodzie niewolnika lub niewolnicę, da jego panu trzydzieści sykli srebra, a byk zostanie ukamienowany.

Dla tych, którzy interesują się tematem daty Wyjścia

Jestem zwolennikiem wczesnego Wyjścia i krótkiego pobytu

W pierwszym tysiącleciu ta cena wzrosła do 50-60 srebrników w XI/VIII wieku

Wiemy to z wykopalisk w Asyrii

I co ciekawe jest to zbieżne z kolejnym wydarzeniem w historii Izraela

W tym czasie (VIII wiek) król Asyryjski Pul (lub Pulu) najechał północne królestwo Izraela

Izraelski król Menachem aby uniknąć niewoli i podbicia dał królowi Asyryjskiemu daninę srebra, którą wymógł od Izraelitów

I musieli oni zapłacić pięćdziesiąt srebrników od osoby

Co również dokładnie się wpisuje w cenę niewolników w tamtych czasach

Możemy o tym przeczytać w 2 Krl 15:20

2 Kings 15:20 (SNPD)

20. Menachem wymusił to srebro na Izraelu, na wszystkich dzielnych wojownikach, aby dać królowi Asyrii po pięćdziesiąt sykli srebra od każdego. Król Asyrii zawrócił zatem i nie stanął [obozem] w kraju.

Przypomnijmy, że zdaniem uczonych Pięcioksiąg został zredagowany w VI w. p.n.e.

Lub nawet jak twierdzą niektórzy minimaliści jeszcze później

W czasach gdy cena niewolników wynosiła ok 120 sykli

[Slajd 16 - Pytanie]

W związku z tym pojawia się konkretne pytanie, które widzicie na slajdzie

SKĄD PISZĄCY W VI WIEKU ŻYDZI WIEDZIELI JAKA CENA ZA NIEWOLNIKA BYŁA 200 LAT WCZEŚNIEJ, 1000 LAT WCZEŚNIEJ I 1200 LAT WCZEŚNIEJ?

Skąd wiedzieli, że skoro w ich czasach wynosiła ok 120 sykli

To w czasach króla Menachema wynosiła 50

W czasach Mojżesza - 30

W czasach Józefa - 20

_____________________________________________________________________

PODSUMOWANIE

[Slajd 17 - Podsumowanie]

Czas na podsumowanie tej części

Zdaję sobie sprawę, że na każdy z tych argumentów minimaliści pokroju Majewskiego (tak, Majewski jest minimalistą, w przyszłości powiem dlaczego) mają odpowiedź

Majewski twierdzi, że istnieje “40 innych sposobów, w jaki imię Mojżesza mogło trafić do Kanaanu”

To prawda imiona potrafią mieć długie życie

Dwie uwagi z tym związane

Pierwsza, nieco dygresyjna uwaga

Fakty i interpretacja

Majewski stawia w opozycji naukowców i apologetów

W swojej polemice z ks. Iwańskim

Naukowcy to ci, którzy bezstronnie bazują na samych faktach

Apologeci to ci, którzy interpretują fakty i te interpretacje

Tak nie jest

Naukowcy jak najbardziej interpretują fakty

Majewski twierdząc, że jest 40 innych możliwości nie robi nic innego jak tylko interpretuje fakty

Faktem jest bowiem, że Mojżesz prawdopodobnie ma pochodzenie Egipskie

Co Majewski przyznaje

Interpretacją natomiast jest to, że:

wpisuje się to w realia Egiptu i może świadczyć o tym, żę autor był świadkiem wydarzeń, które opisuje

imię trafiło do Kanaanu z jednego z “40” innych powodów

Wszyscy interpetują fakty

To ma miejsce nie tylko w teologii

Ale również wśród historyków, czyni tak Niesiołowski-Spano, gdy mówi, że Kiriat “wygląda mu” na miasto filistyńskie

Czynią tak konserwatyści, gdy mówią inaczej

Czynią tak archeolodzy, którzy uważają, że stela z Tel Dan nie mówi o domu Dawida tylko o bogu o imieniu Dod

I czynią tak koserwatyści, którzy uważają, że chodzi tu o dom Dawida

Każdą interpretację trzeba krytycznie rozważyć w świetle dowodów i ocenić siłę argumentów, które przedstawiane są w różnych interpretacjach

Ale nie ucieknie się od INTERPRETACJI zarówno żródeł literackich jak i artefaktów

Podobnie jak nie ucieknie się od interpretacji Biblii

Ten, kto twierdzi inaczej ma postawę szalenie romantyczną ale też i naiwną

To, co kłuje w oczy u Majewskiego to ta zuchwała pewność człowieka, który zasłania się “nauką”, bezstronnymi “uczonymi”, którzy podają fakty

_____________________________________________________________________

I druga uwaga

Można jeszcze stwierdzić, że autor/autorzy Pięcioksięgu celowo wprowadzali te imiona i nazwy po to by uwiarygodnić to, co napisali

Ale wówczas mamy sytuację jeszcze gorszą

Biblia bowiem nie tylko opisuje legendy, ale świadomie manipuluje czytelnikiem

Taka teza może być do przyjęcia dla ludzi niewierzących

Problem - teorie minimalistów przyjmowane przez wierzących

Chciałbym ty te osoby miały tego świadomość

Nie należy ich traktować odrębnie

Są to argumenty kumulatywne, jako całość argumentują za tym, że autor znał środowisko mezopotamskie i egipskie oraz pisał w ramach historycznych czasów, które opisuje

Poruszyłem zaledwie zarysy

To jest przedostatni wykład

Ostatni będzie podsumowaniem

Reszta w następnej serii, w której zajmę się bardziej szczegółowo poszczególnymi tematami i zarzutami stawianymi przez maksymalistów

Debata trwa

W opisie do filmu na youtubie znajdziecie wykaz książek polemizujących z minimalistami oraz ogólnie z krytyką liberalną

Warto się z nimi zapoznać

Bo wbrew temu co mówi prof. Majewski, stoją za nimi potężne nazwiska

Nie ma więc mowy o “nikt nie traktuje maksymalistów poważnie”

Profesor Majewski żyje w bańce co sugerował już ks. Iwański

i nie jestem pewien, czy kiedykolwiek poważnie przeanalizował argumenty strony przeciwnej

_____________________________________________________________________

Stan debaty w książce The State of Old Testament Studies: A Survey of Recent Research (mam w Bibliotece).

Książka z 2024 roku, aktualna

Podać też przykład Five views of Exodus